کندو عسل چیست؟ بررسی معماری شگفت انگیز و انواع آن

وقتی به عسل که یکی از مفیدترین و خالص ترین مواد غذایی روی کره زمین فکر می کنیم اولین تصویری که در ذهن ما شکل می گیرد، فرآیند تولید این محصول توسط زنبورها است اما این تمام این تلاش ها بدون داشتن یک پناهگاه امن ممکن نیست. کندو عسل (Beehive) صرفا یک جعبه چوبی یا یک سوراخ در دل تنه درخت نیست بلکه یک کارخانه بسیار پیشرفته و مهندسی شده مواد غذایی و همچنین یک زایشگاه تخصصی با کنترل هوشمند است.

در این مطلب هاچ لند قصد داریم به شکل عمیق و تخصصی با این پرسش، پاسخ دهیم که کندوی عسل دقیقا چه ساختاری دارد؟ و رازهای هندسی پنهان در معماری تا نحوه تکامل کندوها از گذشته تا به امروز را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

راز معماری شش ضلعی کندوی عسل طبیعی

اساس اصلی کندوی عسل طبیعی در کندوهای وحشی و پرورشی یکسان است و بر پایه شبکه ای از سلول های شش ضلعی استوار است اما پرسش اصلی اینست که چرا شش ضلعی؟ چرا مربع یا دایره نه؟

برای پاسخ به این سوال باید کمی در علم ریاضیات و طبیعت عمیق شویم. قرن ها پیش دانشمند رومی، مارکوس ترنتیوس وارو ثابت کرد که شکل شش ضلعی بیشترین مساحت ممکن را با کمترین محیط محصور ایجاد می کند و از طرف دیگر تولید موم میزان انرژی زیادی از زنبور عسل می گیرد بنابراین این معماری شش ضلعی به زنبورها اجازه می دهد تا با صرف کمترین انرژی، بیشترین فضای ممکن را برای ذخیره عسل و پرورش لاروها (نوزادان) ایجاد کنند.

نکته مهم: برای درک بهتر ساختار شیمیایی و کاربردهای این ماده ارزشمند که پایه اصلی کندو است پیشنهاد می کنیم مقاله موم عسل چیست و چه خواصی دارد را مطالعه کنید.

قانون فضای زنبور (شروع زنبورداری مدرن)

تا قبل از قرن نوزدهم زنبورداران با تخریب کامل کندوهای محلی، عسل را برداشت می کردند اما کشف یک قانون بسیار مهم و حیاتی در سال 1851 توسط لورنزو لانگستروت توانست صنعت زنبورداری را برای همیشه متحول کند؛ نام این قانون، فضای زنبور است.

معمولا زنبورهای عسل هر فضای خالی کوچکتر از 6 میلی متر را با بره موم مهر و موم می کنند و هر فضای بزرگتر از 9 میلی متر با با ساختن شانه های مومی هرز، این دانشمند متوجه شد که اگر فاصله ای بین 6 تا 9 میلی متر که در استانداردهای امروزی این عدد دقیقا 9.5 میلی متر است بین قاب های چوبی فاصله بگذارد، زنبورها از این فاصله برای تردد استفاده می کنند و آن را نمی پوشانند. این کشف بزرگ پایه اصلی تولید کندو عسل جعبه ای مدرن با قابلیت های متحرک شد.

انواع کندوهای عسل در گذر زمان

یک زنبوردار حرفه ای باید با تکامل کندوها از گذشته تا به امروز آشنا باشد تا درک بهتری از این پناهگاه طبیعی داشته باشد. کندوهای عسل به طور کلی به 3 دسته اصلی تقسیم می شوند:

1- کندوهای طبیعی و بومی

این کندوها جزو قدیمی ترین مدل های زنبورداری هستند که کندوهای تنه درختی، کوزه ای، سبدی و گلی در این دسته قرار دارند. انسان در تولید این کندوها کمترین دخالت را داشته و ضعف اصلی این دسته، عدم دسترسی به داخل کندو برای کنترل بیماری ها و تلفات بالای زنبور هنگام برداشت عسل است.

2- کندو عسل مدرن لانگستروت

یکی از رایج ترین و استانداردترین کندوهای عسل طبیعی مدل لانگستروت است که معمولا به صورت چوبی و در برخی از موارد پلاستیکی تولید می شوند. این کندوها دارای چندین طبقه جداگانه و قاب های متحرک هستند که دسترسی آسانی به داخل کندو داشته و فرآیند تعویض ملکه و برداشت بدون آسیب به زنبورها را ممکن می کند.

3- کندوهای نسل جدید

با پیشرفت تکنولوژی در صنعت زنبورداری نسل جدید کندوها با جنس ترموود یا پلی اورتان فشرده (EPS) همراه با عایق بندی به بازار عرضه شده که برای مناطق سردسیر یا گرم بسیار مناسب است. همچنین کندوهای اتوماتیک هم که اخیرا طراحی و تولید شده اند با استفاده از قاب های پلاستیکی و سازوکار اهرمی امکان برداشت عسل به صورت مستقیم از کندو به داخل شیشه را بدون نیاز به دستگاه اکستراکتور ممکن کرده اند.

آناتومی و اجزای تشکیل دهنده یک کندو عسل استاندارد

برای اینکه با آناتومی و عملکرد کندوی عسل بیشتر آشنا شوید در این بخش اجزای یک کندوی لانگستروت را کالبدشکافی کردیم:

نام قطعه	کاربرد و عملکرد در کندو
تخته کف (Bottom Board)	پایه اصلی کندو که دارای دریچه پرواز برای ورود و خروج، و سکوی فرود زنبورهای چراگر است.
شبکه مانع ملکه (Queen Excluder)	یک توری پلاستیکی یا فلزی که زنبورهای کارگر قابلیت عبور از آن را دارند اما ملکه به دلیل جثه بزرگ نمی تواند از آن عبور کند تا در طبقات بالایی کندو تخم گذاری نکند.
طبقه عسل یا سوپر (Super)	جعبه های بالایی کندو که زنبورهای کارگر شهد اضافی را در قاب ها ذخیره می کنند.
طبقه نوزادان (Brood Chamber)	پایین ترین جعبه کندو که از آن به عنوان محل اقامت ملکه و زایشگاه مورد استفاده قرار می گیرد.
درب داخلی و خارجی (Covers)	درب داخلی در واقع برای تهویه و تنظیم دما استفاده می شود و درب خارجی برای مقابله با عوامل موثر خارجی مثل برف و باران.

سیستم تهویه و کنترل اقلیم درون کندو

یکی از شگفت انگیزترین قابلیت های کندوی عسل توان حفظ اقلیم است. به طور مثال، دمای بخش نوزادان در کندو برای رشد لاروها باید همیشه بین 34.5 تا 35.5 درجه باشد. زنبورها زمانی که دمای کندو کاهش پیدا می کند در مرکز کندو بهم چسبیده و بدون بال زدن و صرفا با لرزاندن ماهیچه های پروازی برای تنظیم دما، گرما تولید می کنند و در فصل تابستان با حمل قطرات آب به داخل کندو و بال زدن از طریق سیستم تبخیر (ایجاد یک کولر آبی طبیعی)، دمای کندو را کاهش می دهند.

چه زمانی و چگونه کندو بخریم؟ (راهنمای زنبورداران)

اگر به دنبال ورود به صنعت زنبورداری هستید، زمان بندی درست و انتخاب صحیح کندو می تواند علت موفقیت یا شکست شما در این حوزه باشد پس حتما به نکات زیر دقت کنید:

زمان مناسب خرید: بسته به اقلیمی که قصد دارید زنبورداری را شروع کنید از اواخر اسفند تا اواسط فروردین بهترین زمان برای خرید یک کلنی فعال است چرا که در این بازه زمانی جمعیت زنبورها در حال افزایش است و خطر تلفات زمستانی به پایان رسیده است.

بررسی سلامت قاب ها: در هنگام بازرسی کندو، حتما بخش نوزادان را بررسی کنید از تا از وجود لاروهای سالم، تخم های روز و عدم وجود لکه های غیر طبیعی (نشانه بیماری لوک یا کنه واروا) مطمئن شوید.

انتخاب مکان استقرار: باید مکانی را انتخاب کنید که دسترسی آسانی به آب شیرین و پوشش گیاهی متنوع (مخصوصا گل های شهد خیز) داشته و دور از وزش بادهای شدید باشد.

سوالات متداول درباره کندوی عسل

1- تفاوت کندو عسل طبیعی با کندوهای پرورشی چیست؟

در کندوی عسل طبیعی، شانه های مومی توسط زنبور عسل با اشکال نامنظم و بر اساس فضای موجود ساخته می شود اما در کندوهای پرورشی مثل مدل لانگستروت شانه ها بر روی قاب های متحرک قرار دارند که فرآیند برداشت عسل بدون آسیب رساندن به کلنی را ممکن می سازد.

2- زنبورها برای درزگیری و عایق بندی کندو از چه ماده ای استفاده می کنند؟

زنبورها از بره موم که از صمغ جوانه و درختان با آنزیم های بزاقی ساخته می شود برای پر کردن درزها و شکاف ها، ضد عفونی کردن محیط کندو و همچنین جلوگیری از رطوبت و آفات استفاده می کنند.

3- آیا زنبورها در زمستان کندو را ترک می کنند؟

خیر، با کاهش دمای بیرون کندو،زنبورها با جمع شدن در وسط کندو و لرزاندن عضلات پروازی خود، گرما تولید کرده و از افت دمای کندو جلوگیری می کنند.

4- یک کندوی استاندارد چقدر عسل تولید می کند؟

این میزان به شدت به پوشش گیاهی که کندو در آن مستقر شده، قدرت کلنی و شرایط آب و هوایی بستگی دارد اما یک کندوی سالم مدل لانگستروت در یک فصل پر گل می تواند تقریبا بین 15 تا 30 کیلوگرم عسل مازاد برای برداشت تولید کند.

جمع بندی

کندو عسل صرفا یک زیستگاه زنبور نیست بلکه یک شاهکار معماری، مهندسی و زیست شناسی است که بیانگر هوش جمعی زنبورهای عسل است. در این مطلب سعی کردیم با بررسی کشف قانون فضای زنبور، طراحی سیستم تهویه طبیعی و انواع کندوها درک بیشتری نسبت به کلنی داشته باشد و متوجه شویم که امروزه صنعت زنبورداری مدرن به دنبال بازدهی حداکثری با کمترین میزان آسیب به کلنی است.

امیدواریم از مطالعه این مقاله لذت و استفاده کافی برده باشید و لطفا نظرات و تجربیات خود در این زمینه را با ما سایر علاقه مندان به اشتراک بگذارید.

منابع علمی معتبر:

کتاب حکمت کندو Harvard